Có N2 làm được việc gì ở Nhật? Cơ hội thực tế và những gì N2 chưa đủ

N2 đo được gì, không đo được gì

Kỳ thi Năng lực Nhật ngữ JLPT do Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản và Hiệp hội Hỗ trợ Giáo dục Quốc tế Nhật Bản tổ chức, có năm cấp từ N5 dễ nhất đến N1. Theo mô tả chính thức, N2 là trình độ hiểu được tiếng Nhật dùng trong sinh hoạt hằng ngày và hiểu ở mức nhất định tiếng Nhật trong nhiều tình huống rộng hơn: đọc được bài báo viết rõ ràng về chủ đề phổ thông, nghe được hội thoại và tin tức mạch lạc ở tốc độ gần tự nhiên.

Ở Nhật, kỳ thi tổ chức hai lần một năm, thường vào tháng 7 và tháng 12; ở Việt Nam và nhiều nước khác cũng có thi, dù không phải thành phố nào cũng có đủ hai đợt. Thi đậu, bạn nhận giấy chứng nhận năng lực kèm phiếu điểm. Hãy giữ cả hai cẩn thận vì công ty có thể xin bản sao. Bằng JLPT không có thời hạn.

Thứ N2 không đo là nói và viết. JLPT hoàn toàn là trắc nghiệm, gồm chữ, từ vựng, ngữ pháp, đọc hiểu và nghe hiểu. Vì vậy công ty dù yêu cầu N2 vẫn kiểm tra lại tiếng Nhật của bạn khi phỏng vấn, và hai người cùng bằng N2 có thể làm việc rất khác nhau. Người đậu chủ yếu nhờ luyện đề có thể lúng túng khi nghe điện thoại, còn người đã đi làm bằng tiếng Nhật nhiều năm có khi nói giỏi hơn hẳn tấm bằng của mình.

Có N2 thực tế mở ra những gì

Thay đổi lớn nhất là số lượng việc bạn có thể ứng tuyển. Nhiều công ty Nhật đặt N2 làm mức tối thiểu cho những vị trí mà trao đổi nội bộ, giấy tờ và tiếp khách chủ yếu bằng tiếng Nhật. Chưa có N2, bạn chủ yếu chọn trong các việc thiết kế riêng cho người nước ngoài hoặc môi trường tiếng Anh. Có N2, rất nhiều vị trí phổ thông mở cho người nước ngoài trở nên khả thi, nhất là văn phòng, chăm sóc khách hàng và kinh doanh.

Luật không bắt buộc phải có N2 để xin visa kỹ sư (Kỹ thuật, Tri thức nhân văn, Nghiệp vụ quốc tế). Khi xét, Cục Xuất nhập cảnh xem nội dung công việc có liên quan đến ngành học hoặc kinh nghiệm của bạn không, và công việc có đủ tính chuyên môn cho tư cách đó không, chứ không chỉ nhìn trình độ tiếng Nhật. Tuy vậy, với các việc như phiên dịch, biên dịch, bán hàng cho khách Nhật hay lễ tân khách sạn thiên về nghiệp vụ quốc tế, công ty cần chứng minh bạn làm được việc thật, và N2 trở lên là bằng chứng rất có sức nặng.

N2 còn có ích ở chỗ khác. Ví dụ, trong chế độ tính điểm của tư cách Nhân lực chất lượng cao (高度専門職), N2 và N1 được cộng điểm theo những điều kiện nhất định. Mặt khác, có những con đường đòi cao hơn N2. Tư cách Hoạt động đặc định dành cho một số người tốt nghiệp đại học và các trường đủ điều kiện ở Nhật, cho phép làm nhiều loại việc sử dụng tiếng Nhật, yêu cầu N1 hoặc BJT từ 480 điểm, N2 là chưa đủ. Không có tấm bằng nào bảo đảm hồ sơ được chấp thuận; quyết định cuối cùng thuộc về Cục Quản lý Xuất nhập cảnh và Lưu trú Nhật Bản.

‘Trình độ N2’ khác bằng N2: đọc tin tuyển dụng thế nào

Tin tuyển dụng Nhật ghi yêu cầu tiếng theo vài kiểu quen thuộc, và câu chữ có ý nghĩa riêng. 「N2以上」 hay 「N2必須」 thường nghĩa là công ty muốn có bằng. 「N2相当」 hay 「N2レベル」 nghĩa là có năng lực tương đương là được: có thể nộp khi chưa có bằng, nhưng sẽ bị kiểm tra, thường bằng bài viết ngắn hoặc phỏng vấn một phần bằng tiếng Nhật. Một số cách ghi khác hay gặp ở dưới đây.

Nếu có năng lực mà chưa có bằng, hãy nói thật. Ghi cấp đã đậu, thêm là đang ôn N2, và kể cụ thể bạn đã dùng tiếng Nhật thế nào, ví dụ làm baito tiếp khách bằng tiếng Nhật lâu năm, hay trả lời khách hàng bằng tiếng Nhật. Trên OlaJob bạn có thể lọc việc theo cấp JLPT yêu cầu, nhìn một lượt là biết tin nào nhận N3, tin nào bắt buộc từ N2.

Ngược lại, nếu bạn đậu N2 đã lâu và từ đó ít dùng tiếng Nhật, hãy chuẩn bị tinh thần bị kiểm tra lại. Tấm bằng giúp bạn qua cửa, còn buổi phỏng vấn mới là quyết định.

• 日常会話レベル (giao tiếp hằng ngày): hiểu chỉ thị, nói chuyện được với đồng nghiệp; thực tế thường khoảng N3.
• ビジネスレベル (trình độ công việc): dùng được tôn kính ngữ, khiêm nhường ngữ, viết email công việc, tham gia họp; thường là N1 hoặc N2 vững có kinh nghiệm làm việc thật.
• ネイティブレベル (gần như người bản xứ): đọc, viết, nói gần như người Nhật, thường cho việc biên tập, biên dịch hay chuyên môn sâu.
• 日本語不問 (không cần tiếng Nhật): công việc dùng tiếng Anh hoặc tiếng khác, dù biết chút tiếng Nhật vẫn dễ sống ở chỗ làm hơn.

Tiếng Nhật công sở: những thứ ngoài N2

Phần lớn người đậu N2 thấy mấy tháng đầu đi làm ở công ty Nhật khó hơn tưởng tượng. Cái vướng hiếm khi là ngữ pháp, mà là những câu nói theo khuôn, các mức độ lịch sự, và tốc độ nói chuyện thật, nhất là qua điện thoại.

Rào cản đầu tiên là kính ngữ (敬語). Nó gồm tôn kính ngữ (尊敬語) cho hành động của khách hàng và cấp trên, khiêm nhường ngữ (謙譲語) cho hành động của mình và công ty mình, và thể lịch sự (丁寧語) cho phần còn lại. Lỗi kinh điển là khi nói với khách lại dùng tôn kính ngữ cho sếp của mình, trong khi đúng ra phải dùng khiêm nhường ngữ. Khi viết, công ty mình là 弊社, công ty đối phương là 貴社; khi nói, công ty đối phương là 御社.

Rào cản thứ hai là điện thoại. Không nhìn thấy nét mặt, tên người và con số được đọc rất nhanh, còn người gọi thì mong bạn dùng đúng câu chuẩn. Hãy luyện nghe máy xưng tên công ty, xin người gọi chờ máy, báo đồng nghiệp đang vắng mặt, và ghi lời nhắn chính xác gồm tên, công ty, số điện thoại, nội dung. Đọc lại số điện thoại để xác nhận là chuyện bình thường, người Nhật còn đánh giá cao.

Viết cũng quan trọng không kém: email công việc mở đầu bằng 「お世話になっております」, tài liệu nội bộ dày đặc kanji, và thói quen 報連相 (báo cáo, liên lạc, bàn bạc) mà sếp Nhật mong ở mọi nhân viên. Những kỹ năng dưới đây nên luyện trước ngày đi làm đầu tiên.

• Tự giới thiệu và chào hỏi trong ngày đầu, trong cuộc họp
• Tôn kính ngữ, khiêm nhường ngữ của các động từ hay dùng: đi, đến, nói, xem, nhận, làm
• Nghe điện thoại, xin chờ máy, nhận lời nhắn
• Câu mở đầu, kết thúc và nhờ vả chuẩn trong email công việc
• Báo cáo tiến độ và sự cố cho cấp trên sớm và rõ ràng

Những vị trí hay yêu cầu N2

Các vị trí dưới đây thường ghi yêu cầu N2 hoặc tương đương N2. Hợp với tư cách lưu trú nào còn tùy nội dung công việc thực tế và ngành học, kinh nghiệm của bạn, nên hãy đọc kỹ mô tả công việc chứ đừng chỉ nhìn tên vị trí.

Ngoài ra, điều dưỡng, quản lý cửa hàng bán lẻ, dịch vụ du lịch, hay nhân viên tư vấn, thông dịch ở trường học và cơ quan địa phương cũng hay yêu cầu N2. Lương và điều kiện chênh lệch nhiều theo công ty, vùng và kinh nghiệm, nên hãy so sánh tin tuyển thật thay vì tin vào con số trung bình trên mạng.

• Văn phòng (事務): nhập liệu, xử lý đơn hàng, hành chính tổng hợp, chứng từ xuất nhập khẩu trong môi trường tiếng Nhật, thường đi kèm Excel và email. Những việc dùng cả tiếng Việt lẫn tiếng Nhật, như làm việc với nhà cung cấp ở Việt Nam, là điểm khởi đầu phổ biến.
• Lễ tân khách sạn: quản lý đặt phòng, check-in, xử lý yêu cầu của khách bằng tiếng Nhật và ngoại ngữ. Tùy nội dung công việc, có thể thuộc tokutei ngành lưu trú, hoặc visa kỹ sư nếu công việc chủ yếu là phiên dịch và nghiệp vụ quốc tế.
• Kinh doanh và chăm sóc khách hàng: bán hàng cho khách Việt, bất động sản hay hợp đồng điện thoại cho người nước ngoài ở Nhật, điều phối tuyển dụng, tổng đài hỗ trợ.
• Phiên dịch, biên dịch: phiên dịch nội bộ ở nhà máy hay công trường có nhiều thực tập sinh, lao động Việt thường tuyển từ N2; còn biên dịch chuyên nghiệp và phiên dịch hội nghị thường đòi từ N1.
• Kỹ sư cầu nối IT (BrSE, ブリッジSE): kết nối khách hàng Nhật với đội phát triển ở Việt Nam, cùng các vị trí hỗ trợ IT, kiểm thử trong đội nói tiếng Nhật. N2 là mức tối thiểu phổ biến, N1 thường được ưu tiên.

Thể hiện tiếng Nhật khi phỏng vấn

Phỏng vấn mới là nơi tiếng Nhật thật của bạn được đánh giá, và chuẩn bị quan trọng hơn ngữ pháp hoàn hảo. Luyện phần tự giới thiệu khoảng một phút và lý do ứng tuyển cho đến khi nói được tự nhiên, không nghe như học thuộc. Chuẩn bị kể chi tiết về công việc cũ, vì chính những câu hỏi đào sâu là lúc người phỏng vấn biết bạn giao tiếp thực sự thế nào.

Dùng thể です, ます nhất quán thay vì cố dùng kính ngữ khi chưa nắm chắc. Nói lịch sự, rõ ràng, nhất quán nghe chuyên nghiệp hơn nhiều so với kính ngữ nửa đúng nửa sai. Không hiểu câu hỏi thì xin nhắc lại, ví dụ 「恐れ入りますが、もう一度おっしゃっていただけますか」. Người Nhật coi đó là biết giao tiếp; đoán mò rồi trả lời lạc đề mới là điểm trừ nặng.

Mang theo bằng chứng nếu có: bằng JLPT, điểm BJT, tài liệu tiếng Nhật bạn từng soạn, hoặc vài câu chuyện cụ thể về lúc dùng tiếng Nhật trong công việc. Có công ty cho làm bài viết, đọc to một đoạn văn hay tóm tắt một email. Phỏng vấn online thì kiểm tra micro và mạng từ trước, vì âm thanh kém khiến tiếng Nhật của ai cũng nghe tệ hơn thực tế.

BJT và những cách khác để chứng minh tiếng Nhật công sở

Vì JLPT không đo khả năng nói và các tình huống công việc, một số công ty coi trọng thêm kỳ thi Năng lực tiếng Nhật thương mại BJT. BJT tập trung vào giao tiếp trong tình huống công việc như hiểu chỉ thị, họp hành, tài liệu kinh doanh, cho điểm từ 0 đến 800 với các cấp từ J5 đến J1+. Thi trên máy tính tại các trung tâm khảo thí, và BJT cũng xuất hiện trong một số quy định xuất nhập cảnh bên cạnh JLPT, như con đường dành cho người tốt nghiệp ở Nhật nói ở trên.

Những bằng chứng khác cũng có sức nặng không kém một bài thi: bằng tốt nghiệp đại học hay senmon ở Nhật, số năm làm việc bằng tiếng Nhật, sản phẩm biên dịch, hay lời giới thiệu của cấp trên người Nhật. Trong CV và khi phỏng vấn, hãy đặt tấm bằng cạnh những ví dụ cụ thể về cách bạn đã dùng tiếng Nhật.

Khi nào N3 là đủ

Không phải việc tốt nào cũng cần N2. Nhiều việc ở nhà máy, xưởng thực phẩm, kho hàng, vận chuyển, bếp, vệ sinh tòa nhà, xây dựng và nông nghiệp làm tốt với N3, thậm chí thấp hơn, vì công việc học tại chỗ và chỉ thị thường lặp lại. Bản thân tokutei số 1 cũng chỉ yêu cầu nền là JFT-Basic hoặc JLPT từ N4, riêng ngành điều dưỡng thêm bài thi tiếng Nhật điều dưỡng.

N3 cũng có thể đủ ở các đội IT, kỹ thuật làm việc bằng tiếng Anh, ở công ty có nhiều nhân viên người Việt, hay baito ở nhà hàng, konbini. Với việc tiếp khách, một người N3 nói tự tin có khi được đánh giá cao hơn người N2 ít luyện nói.

Cách làm thực tế là ứng tuyển ngay những việc hợp với trình độ hiện tại, rồi vừa làm vừa học tiếp. Rất nhiều người đậu N2 sau khi đã đi làm ở Nhật, vì dùng tiếng mỗi ngày giúp tiến bộ nhanh hơn hẳn. Chờ đủ bằng mới bắt đầu sự nghiệp, nhiều khi mất nhiều hơn được.