Không biết tiếng Nhật có đi làm ở Nhật được không? Việc nào thật, việc nào là bẫy

‘Không cần tiếng Nhật’ trong tin tuyển dụng thật ra nghĩa là gì

Trên tin tuyển, bạn sẽ gặp chữ 日本語不問 (không yêu cầu tiếng Nhật) hay ‘người chưa có kinh nghiệm OK’. Mỗi nơi hiểu một kiểu. Có công ty IT nước ngoài họp, review code, viết tài liệu đều bằng tiếng Anh. Cũng có xưởng thực phẩm không cần đọc viết gì, nhưng tổ trưởng chỉ việc bằng tiếng Nhật nói rất nhanh và biển an toàn chỉ có tiếng Nhật.

Trước khi nộp đơn, hãy hỏi ba câu: đào tạo và hướng dẫn an toàn bằng tiếng gì, chỉ việc hằng ngày ra sao, và có leader hay senpai nói được tiếng Việt hoặc tiếng Anh không. Câu trả lời cho bạn biết nhiều hơn dòng tiêu đề. Chỗ có leader nói nhiều thứ tiếng, có tài liệu hay video đã dịch sẵn sẽ khác hẳn chỗ chỉ bảo ‘nhìn rồi làm theo’.

Cũng nên biết trước: việc không cần tiếng thường ít đường lên. Muốn làm leader, chuyển sang văn phòng hay làm việc tiếp khách đều cần tiếng Nhật. Hãy coi đây là bước khởi đầu, không phải chỗ dừng, và tính ngay từ đầu xem bước tiếp theo là gì.

Những việc thật sự làm được khi chưa giỏi tiếng Nhật

Dưới đây là các mảng có nhiều người nước ngoài đang làm chủ yếu bằng tiếng Anh hoặc tiếng mẹ đẻ. Mỗi mảng có điều kiện riêng, và không mảng nào là chắc chắn có việc hay chắc chắn có visa.

Ngoài các mảng trên, việc không cần tiếng Nhật rất hiếm. Bán hàng, conbini, nhà hàng, điều dưỡng, văn phòng thường đòi ít nhất giao tiếp cơ bản, vì cả ngày phải nói chuyện với khách, người bệnh hoặc đồng nghiệp người Nhật. Nếu thấy tin ở mấy ngành này ghi ‘không cần tiếng’, hãy hỏi kỹ họ giao tiếp với bạn bằng cách nào.

• IT, kỹ sư ở team quốc tế: lập trình, hạ tầng, data, QA ở công ty nước ngoài, startup dùng tiếng Anh, hoặc bộ phận global của công ty Nhật lớn. Thường cần kinh nghiệm thực tế và bằng cấp hoặc chứng chỉ liên quan.
• Dạy tiếng Anh và ngoại ngữ khác: trường dạy hội thoại, tiếng Anh trẻ em, lớp cho doanh nghiệp, trợ giảng ngoại ngữ (ALT). Thường yêu cầu trình độ bản ngữ hoặc gần bản ngữ ở thứ tiếng mình dạy.
• Khách sạn quốc tế đông khách nước ngoài: lễ tân, chăm sóc khách, concierge dùng ngoại ngữ. Nhưng liên lạc nội bộ, nghe điện thoại vẫn dùng tiếng Nhật, nên biết càng nhiều càng lợi.
• Xưởng, kho có leader nói nhiều thứ tiếng: pick hàng, đóng gói, phân loại, chế biến thực phẩm, lắp ráp đơn giản. Có những nơi có leader hoặc thông dịch người Việt. Nhưng được làm hay không phụ thuộc rất nhiều vào visa của bạn.
• Việc dùng chính tiếng Việt: biên phiên dịch, bán hàng hoặc hỗ trợ khách hàng Việt Nam, điều phối nhân viên người Việt. Thường là kết hợp tiếng Việt với tiếng Anh hoặc một ít tiếng Nhật.

Visa của bạn quyết định được làm việc gì

Ở Nhật, câu hỏi không chỉ là ‘mình làm được việc này không’ mà là ‘visa của mình có cho làm việc này không’. Làm ngoài phạm vi tư cách lưu trú có thể bị từ chối gia hạn, thậm chí bị trục xuất; công ty thuê bạn cũng có thể bị xử phạt. Hãy kiểm tra trước khi nhận việc, đừng đợi đến lúc gia hạn.

Vì vậy, các việc haken ở xưởng, kho ghi ‘không cần tiếng Nhật’ trên thực tế chủ yếu dành cho người có visa không giới hạn công việc, hoặc du học sinh và người visa gia đình làm trong 28 tiếng. Nếu bạn đang cầm visa kỹ sư, những việc đó về nguyên tắc không làm được, dù bạn có sẵn sàng làm.

Đây cũng là cái bẫy không ít người Việt đã gặp: sang Nhật bằng visa kỹ sư nhưng bị đưa vào xưởng làm việc đơn giản. Người chịu rủi ro lớn nhất khi gia hạn là chính bạn, không phải bên môi giới. Trên OlaJob, nhãn ‘có khả năng phù hợp với visa’ chỉ là gợi ý dựa trên mô tả công việc; quyết định cuối cùng luôn thuộc về Cục Xuất nhập cảnh.

• Visa kỹ sư (Kỹ thuật – Tri thức nhân văn – Nghiệp vụ quốc tế, hay gọi là gijinkoku): cho làm việc chuyên môn cần kiến thức hoặc ngoại ngữ như IT, kỹ thuật, biên phiên dịch, kinh doanh với nước ngoài, một số việc dạy ngoại ngữ. Không cho làm lao động giản đơn: đứng dây chuyền, pick hàng, dọn dẹp đều không phù hợp với visa này.
• Visa giáo dục: dạy ở một số trường như tiểu học, trung học cơ sở công lập. Giáo viên ở trường hội thoại tư nhân thường làm theo visa kỹ sư, tuỳ nơi tuyển.
• Kỹ năng đặc định số 1 (tokutei ginou): làm trong các ngành được chỉ định như chế tạo, chế biến thực phẩm, lưu trú (khách sạn), nhà hàng. Thường phải đỗ kỳ thi tay nghề và kỳ thi tiếng Nhật cơ bản (khoảng N4), nên đây không phải con đường ‘không cần tiếng’.
• Vĩnh trú, Định trú, Vợ/chồng hoặc con của người Nhật, Vợ/chồng hoặc con của người vĩnh trú: không giới hạn loại công việc, nên làm haken xưởng, kho đều được.
• Du học và Gia đình (visa phụ thuộc): chỉ được làm thêm khi có giấy phép hoạt động ngoài tư cách, thường tối đa 28 tiếng/tuần. Du học sinh được làm tối đa 8 tiếng/ngày trong kỳ nghỉ dài do trường quy định. Tuyệt đối không làm ở cơ sở kinh doanh giải trí người lớn, kể cả việc rửa bát hay dọn dẹp.

IT, dạy tiếng, khách sạn: nhà tuyển dụng thật sự nhìn vào đâu

Với IT dùng tiếng Anh, nhà tuyển dụng nhìn vào năng lực chứng minh được: portfolio, GitHub, dự án đã làm, và khả năng tự giải thích công việc của mình khi phỏng vấn. Để xin visa kỹ sư, thường cần bằng đại học liên quan đến công việc hoặc đủ số năm kinh nghiệm. Hỏi sớm xem công ty đã từng tuyển người nước ngoài chưa và có hỗ trợ làm hồ sơ visa không.

Dạy tiếng Anh: tin tuyển nhiều nhưng điều kiện chênh nhau rất lớn. Kiểm tra xem là nhân viên chính thức hay trả theo giờ, thời gian soạn bài và di chuyển giữa các trường có được tính lương không, ai lo hồ sơ tư cách lưu trú. Người Việt nói tiếng Anh tốt vẫn có cơ hội, nhưng nhiều nơi ưu tiên người bản ngữ, nên hãy chuẩn bị chứng chỉ và kinh nghiệm dạy để bù lại.

Khách sạn quốc tế tuyển người nước ngoài cho vị trí tiếp khách cần ngoại ngữ. Dù vậy bạn vẫn làm cùng đồng nghiệp Nhật, đọc thông báo nội bộ, nghe điện thoại, nên có tiếng Nhật cơ bản sẽ đỡ vất vả rất nhiều trong mấy tháng đầu. Việc chủ yếu là dọn phòng, xách hành lý thường không phù hợp với visa kỹ sư.

Làm xưởng, làm kho: có thật, nhưng phải đọc kỹ điều kiện

Quanh các thành phố lớn, nhiều xưởng và trung tâm logistics có công nhân nhiều quốc tịch, có leader giải thích được bằng nhiều thứ tiếng. Phân loại, đóng gói, kiểm hàng, chạy máy đơn giản đều có thể nhìn rồi làm theo, nên hay được đăng là ‘không cần tiếng Nhật’.

Phần lớn là qua công ty haken (phái cử) hoặc công ty nhận thầu (ukeoi). Hãy hỏi rõ: ai là bên ký hợp đồng lao động với bạn, làm ở đâu, ca ngày hay ca đêm, có trả tiền đi lại không, tiền ký túc xá (ryo) và đồ bảo hộ có bị trừ vào lương không. Xin điều kiện làm việc bằng văn bản, bằng thứ tiếng bạn đọc được, trước ngày đi làm đầu tiên.

An toàn là chỗ tiếng Nhật quan trọng nhất. Việc đơn giản đến đâu thì bạn vẫn phải nhận ra biển cảnh báo và hiểu được tiếng hô khi có sự cố. Học vài từ an toàn ngay tuần đầu là bắt buộc, không phải ‘khi nào rảnh’.

Vừa đi làm vừa học tiếng Nhật để sống được

Làm việc bằng tiếng Anh hay tiếng Việt không có nghĩa là bỏ qua tiếng Nhật. Lên văn phòng quận (shiyakusho), đi viện, gọi chủ nhà, ra ngân hàng đều bằng tiếng Nhật. Mục tiêu hợp lý: trước tiên đủ để sống, rồi lên N4 để mở đường tokutei ginou, sau đó N3, N2 thì số việc bạn nộp được tăng lên rất nhiều.

Cứ nói với công ty là bạn đang học. Nhiều quản lý rất quý điều đó, có công ty còn hỗ trợ lệ phí thi JLPT hoặc bố trí giờ học. Tiếng Nhật tiến bộ chính là con đường nhanh nhất để chuyển từ việc ‘không cần tiếng’ sang việc ổn định và lương tốt hơn.

• Học xong hiragana, katakana trong vài tuần đầu. Chỉ cần đọc được katakana là đã đọc được phần lớn tên sản phẩm, thực đơn, nhãn trong xưởng.
• Thuộc lòng từ an toàn: 危険 (nguy hiểm), 注意 (chú ý), 立入禁止 (cấm vào), 非常口 (lối thoát hiểm).
• Thuộc các câu nghe hằng ngày: お疲れ様です, すみません, もう一度お願いします (nói lại giúp tôi), わかりました (tôi hiểu rồi), 確認します (tôi sẽ kiểm tra).
• Tham gia lớp tiếng Nhật cộng đồng của thành phố, hội giao lưu quốc tế hoặc nhóm tình nguyện; nhiều lớp miễn phí hoặc rất rẻ.
• Dùng giáo trình miễn phí của Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản (Japan Foundation) và các cơ quan công; mỗi ngày 15 phút tốt hơn mỗi tuần một buổi 2 tiếng.

Dấu hiệu lừa: ‘không cần tiếng, bao visa’

Tin tuyển nhắm vào người nước ngoài đôi khi hứa những điều không ai hứa được. Không công ty, trung tâm hay trang web nào bảo đảm được hồ sơ tư cách lưu trú sẽ được duyệt; chỉ Cục Xuất nhập cảnh quyết định. Thấy ‘bao visa’, ‘chắc chắn đậu’ hay đưa ra tỉ lệ đỗ là dấu hiệu họ không hiểu hệ thống, hoặc đang muốn lợi dụng bạn.

Thấy không ổn, bạn có thể hỏi Hello Work, Văn phòng Giám sát Tiêu chuẩn Lao động (Rodo Kijun Kantokusho) hoặc đường dây tư vấn đa ngôn ngữ cho lao động nước ngoài của Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản. Thắc mắc về visa thì hỏi Trung tâm thông tin của Cục Xuất nhập cảnh.

• Hứa chắc chắn có visa, ‘bao đậu’, hoặc đưa ra tỉ lệ đỗ.
• Thu phí giới thiệu việc từ chính bạn. Tại Nhật, doanh nghiệp giới thiệu việc làm về nguyên tắc không được thu phí của người tìm việc.
• Đòi giữ hộ hộ chiếu hoặc thẻ ngoại kiều (zairyu card).
• Người đang cầm visa kỹ sư được giới thiệu vào xưởng, kho, kèm câu ‘trên giấy tờ sẽ ghi việc khác’.
• Không có hợp đồng giấy, hoặc hợp đồng chỉ bằng thứ tiếng bạn không đọc được và không cho hỏi.
• Chỉ nói ‘thực lĩnh mỗi tháng bao nhiêu man’ mà không ghi lương giờ, giờ làm và các khoản trừ.