Cách tìm việc ở Nhật cho người nước ngoài: bắt đầu từ tư cách lưu trú

Bước 1: Biết tư cách lưu trú của mình cho phép làm gì

Nhật không có một loại visa lao động chung cho tất cả. Mỗi tư cách lưu trú có phạm vi hoạt động riêng. Trước khi nộp đơn ở bất cứ đâu, hãy xem tư cách ghi trên thẻ lưu trú và xếp mình vào một trong các nhóm dưới đây. Chỉ bước này thôi đã loại được phần lớn những tin tuyển dụng bạn không thể nhận, và giúp bạn trả lời rõ ràng khi nhà tuyển dụng hỏi về visa.

Nếu đang có tư cách lao động như visa kỹ sư (Kỹ thuật, Tri thức nhân văn, Nghiệp vụ quốc tế, thường gọi tắt là Gijinkoku) hay Kỹ năng đặc định, bạn chỉ được làm công việc nằm trong phạm vi tư cách đó. Muốn chuyển sang loại việc khác có thể phải xin đổi tư cách lưu trú, và người quyết định là Cục Xuất nhập cảnh chứ không phải công ty. Nếu đang ở Việt Nam hoặc nước khác và chưa có tư cách, thông thường công ty sẽ xin Giấy chứng nhận tư cách lưu trú (COE) thay cho bạn, sau đó bạn xin visa tại Đại sứ quán hoặc Tổng Lãnh sự quán Nhật.

• Không giới hạn loại việc: Vĩnh trú, Định trú, Vợ/chồng hoặc con của người Nhật, Vợ/chồng hoặc con của người vĩnh trú. Bạn được làm mọi công việc hợp pháp, toàn thời gian hay bán thời gian.
• Tư cách lao động có phạm vi: visa kỹ sư (Gijinkoku), Kỹ năng đặc định và các tư cách khác. Công việc thực tế phải khớp với tư cách.
• Chỉ được làm thêm có giới hạn: Du học và Gia đình (phụ thuộc). Cần giấy phép hoạt động ngoài tư cách (hay gọi là giấy phép làm thêm), về nguyên tắc tối đa 28 giờ mỗi tuần, và không được làm trong ngành giải trí người lớn (fuzoku).
• Thực tập kỹ năng: không được tự do đổi việc như lao động thông thường. Sau khi hoàn thành tốt giai đoạn 2, nhiều người chuyển sang Kỹ năng đặc định số 1 cùng ngành và có thể được miễn một số kỳ thi.
• Hoạt động đặc định (kể cả Working Holiday): phạm vi được làm ghi trong tờ chỉ định (shiteisho) đính kèm hộ chiếu, hãy đọc kỹ.
• Đang ở nước ngoài: cần công ty đồng ý bảo lãnh qua thủ tục xin COE.

Bước 2: Chọn hướng công việc

Biết tư cách của mình rồi, hãy quyết định bạn đang tìm việc theo hướng nào trong ba hướng lớn. Mỗi hướng có kiểu công ty, lịch tuyển và yêu cầu khác nhau. Trộn cả ba vào một bộ hồ sơ thường tạo ra những lá đơn chung chung, không ai trả lời.

Hướng thứ nhất là công việc chuyên môn, văn phòng: lập trình, thiết kế kỹ thuật, kế toán, marketing, lập kế hoạch kinh doanh, xuất nhập khẩu, biên phiên dịch. Đây là nhóm việc gắn với visa kỹ sư, và công ty sẽ xem kỹ bằng cấp hoặc kinh nghiệm của bạn vì Cục Xuất nhập cảnh cũng xem như vậy. Hướng thứ hai là công việc hiện trường: nhà hàng, điều dưỡng chăm sóc, chế biến thực phẩm, xây dựng, vệ sinh tòa nhà, khách sạn. Nếu cần tư cách lao động, nhóm này chủ yếu đi theo chế độ Kỹ năng đặc định, phải đậu kỳ thi tay nghề của ngành và một kỳ thi tiếng Nhật. Hướng thứ ba là làm thêm (baito); du học sinh và người có visa gia đình phải làm trong giới hạn của giấy phép.

Hãy tỉnh táo với những chỗ giao nhau. Một chuỗi nhà hàng có thể tuyển người biên dịch cho mảng kinh doanh ở nước ngoài, nhưng bưng bê phục vụ bàn thì không phải biên dịch. Một nhà máy có thể tuyển kỹ sư sản xuất, nhưng đứng dây chuyền thì không phải việc của kỹ sư. Điều quyết định là bạn thực sự làm gì trong phần lớn thời gian mỗi ngày. Hãy đặt câu hỏi đó với mọi tin tuyển dụng.

Bước 3: Đánh giá thật trình độ tiếng Nhật

Sau tư cách lưu trú, tiếng Nhật là bộ lọc lớn nhất. Mức JLPT ghi trong tin tuyển dụng thường phản ánh ngôn ngữ bạn sẽ dùng hằng ngày với đồng nghiệp, chứ không chỉ là thủ tục. Chỉ để tham khảo: việc văn phòng phải xử lý email, điện thoại, họp bằng tiếng Nhật thường yêu cầu từ N2; việc tiếp khách có thể nhận N3 nếu nói tự tin; một số việc hiện trường bắt đầu từ khoảng N4 và học thêm trong lúc làm. Đây là xu hướng chứ không phải quy định, mỗi công ty mỗi khác.

Vẫn có việc gần như không cần tiếng Nhật, như lập trình trong nhóm quốc tế, dạy tiếng Anh, khách sạn đông khách nước ngoài, hoặc công ty có khách hàng ở nước ngoài, kể cả những nơi cần người dùng tiếng Việt để làm việc với đối tác Việt Nam. Nhưng số lượng ít hơn, cạnh tranh gắt hơn, và thường đòi hỏi thế mạnh khác bù lại như tiếng Anh tốt hay tay nghề kỹ thuật vững. Nếu tiếng Nhật còn đang học, cách thực tế là nộp vào những vị trí đó trước, đồng thời ôn thi cấp JLPT tiếp theo. Mỗi cấp đậu thêm là thêm nhiều việc bạn có thể ứng tuyển.

JLPT chỉ đo đọc và nghe, còn nhà tuyển dụng nhìn cả khả năng nói. Khi phỏng vấn, tiếng Nhật lịch sự, rõ ràng dù ở mức vừa phải nhiều khi được đánh giá cao hơn một tấm bằng cao mà nói năng ngập ngừng. Có chứng chỉ thì ghi vào; chưa có thì mô tả cụ thể việc bạn làm được, ví dụ “nghe và trả lời điện thoại khách hàng bằng tiếng Nhật” hay “đọc được tài liệu kỹ thuật tiếng Nhật khi có từ điển”.

Bước 4: Chọn đúng kênh tìm việc

Không có kênh nào tốt nhất cho mọi người; kênh phù hợp tùy vào hướng công việc bạn chọn. Trang tuyển dụng cho phép lọc theo tư cách lưu trú và trình độ tiếng Nhật giúp tiết kiệm nhiều thời gian nhất, vì loại ngay những việc bạn không nhận được. Trên OlaJob, tính năng Visa & Job Match hiển thị các việc có khả năng phù hợp với tư cách hiện tại của bạn, và mỗi tin đều ghi rõ công ty có hỗ trợ visa hay không. Dù vậy, mức độ phù hợp vẫn cần xác nhận theo từng trường hợp, và quyết định cuối cùng thuộc về Cục Xuất nhập cảnh.

Hello Work, cơ quan giới thiệu việc làm công của Nhật, có rất nhiều tin tuyển dụng, tư vấn miễn phí, và ở một số thành phố lớn còn có quầy dành riêng cho người nước ngoài và du học sinh. Kênh này đặc biệt hữu ích khi tìm việc ở các tỉnh ngoài thành phố lớn. Nếu đang là sinh viên, trung tâm hướng nghiệp (career center) của trường đại học hoặc trường senmon là nguồn hỗ trợ hay bị bỏ quên: họ biết công ty nào từng tuyển du học sinh, sửa entry sheet cho bạn và tổ chức buổi giới thiệu công ty ngay tại trường.

Với việc chuyển việc hoặc vị trí chuyên môn, công ty giới thiệu nhân sự cũng là một lựa chọn. Ở Nhật, doanh nghiệp giới thiệu việc làm phải có giấy phép của Bộ trưởng Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi, và thông thường phí do công ty tuyển dụng trả chứ không phải người tìm việc. Nếu ai đó đòi bạn nộp tiền để giới thiệu việc hay lo visa, hãy hết sức cảnh giác; chuyện môi giới thu tiền kiểu này không hiếm. Ngoài ra, đừng xem nhẹ các mối quan hệ: bạn học cũ, đồng nghiệp cũ, hội nhóm cộng đồng thường dẫn tới việc làm tốt, nhất là ở các công ty vừa và nhỏ ít đăng tuyển rộng rãi.

Bước 5: Đọc tin tuyển dụng như người xét hồ sơ

Tin tuyển dụng tiếng Nhật gói rất nhiều thông tin trong vài dòng, và có những mục quan trọng với người nước ngoài hơn người Nhật. Bắt đầu từ mục mô tả công việc (仕事内容). Nếu mô tả mơ hồ, hoặc liệt kê cả việc văn phòng lẫn việc ở cửa hàng hay dây chuyền, hãy hỏi rõ thời gian thực tế chia thế nào. Với tư cách lao động, thứ được xét chính là nội dung công việc, nên một tin tuyển dụng mơ hồ là rủi ro thật chứ không phải chi tiết nhỏ.

Tiếp theo là hình thức tuyển dụng và cách trả lương. Nhân viên chính thức (正社員), hợp đồng (契約社員), phái cử (派遣) và bán thời gian (アルバイト・パート) khác nhau về độ ổn định, phúc lợi và cách công ty hỗ trợ thủ tục visa. Lương tháng (月給) và lương giờ (時給) không so sánh trực tiếp được, nên hãy xem thêm giờ làm dự kiến, cách tính tăng ca, thưởng (賞与), phụ cấp đi lại (交通費) và bảo hiểm xã hội (社会保険). Mức lương khác nhau theo vùng, ngành và công ty; với tư cách lao động, lương của bạn phải ít nhất bằng người Nhật làm cùng công việc.

Còn dòng “có hỗ trợ visa” (ビザサポートあり) nghĩa là công ty sẵn sàng chuẩn bị giấy tờ cho hồ sơ xin hoặc đổi tư cách lưu trú của bạn. Đó là tín hiệu tốt cho thấy công ty hiểu thủ tục, nhưng không phải lời hứa sẽ được cấp phép. Chỉ Cục Xuất nhập cảnh mới có quyền quyết định; không công ty hay trang tuyển dụng nào quyết định thay được.

• Công việc: có cụ thể không, có khớp tư cách lưu trú không?
• Nơi làm và điều chuyển: có bị đưa xuống cửa hàng, công trường hay tỉnh khác không?
• Giờ làm và ngày nghỉ: cố định, xoay ca hay tăng ca thường xuyên?
• Thời gian thử việc (試用期間): bao lâu, điều kiện trong thời gian đó có khác không?
• Tiếng Nhật: bắt buộc hay chỉ là ưu tiên?
• Hỗ trợ visa: đổi tư cách, hỗ trợ gia hạn, hay không hỗ trợ?

Bước 6: Hồ sơ và phỏng vấn

Phần lớn công ty Nhật yêu cầu rirekisho (履歴書), tức sơ yếu lý lịch theo mẫu, và khi tuyển người có kinh nghiệm thì thêm shokumu keirekisho (職務経歴書), bản mô tả chi tiết quá trình làm việc. Một số công ty nước ngoài nhận CV tiếng Anh. Dù dùng mẫu nào, hãy ghi rõ tư cách lưu trú và ngày hết hạn, trình độ tiếng Nhật, và lý do ứng tuyển nối được kinh nghiệm của bạn với vị trí đó. Người tuyển dụng lọc hồ sơ rất nhanh; một dòng ghi rõ visa sẽ trả lời câu hỏi đầu tiên của họ trước khi họ phải hỏi.

Vòng đầu thường phỏng vấn online, vòng cuối gặp trực tiếp. Hãy chuẩn bị cho những câu như: vì sao muốn làm việc ở Nhật, định ở Nhật bao lâu, tình trạng visa ra sao. Trả lời bình tĩnh và đúng sự thật: bạn đang có tư cách gì, công việc này cần tư cách gì, công ty sẽ phải làm những thủ tục nào. Bạn không cần là chuyên gia, nhưng cho thấy mình hiểu những điều cơ bản sẽ giúp các công ty lần đầu tuyển người nước ngoài yên tâm hơn.

Đi đúng giờ, có thay đổi thì báo ngay. Trong tuyển dụng ở Nhật, những phép lịch sự nhỏ có sức nặng, và nhiều công ty coi trọng sự đáng tin cậy, cách báo cáo và liên lạc không kém gì chuyên môn.

Bước 7: Trước khi ký và sau khi bắt đầu làm

Khi nhận lời mời làm việc, hãy yêu cầu bản điều kiện lao động bằng văn bản. Ở Nhật, công ty có nghĩa vụ thông báo bằng văn bản các điều kiện chính như thời hạn hợp đồng, nơi làm việc, nội dung công việc, giờ làm, ngày nghỉ và tiền lương. Đối chiếu với những gì được nói khi phỏng vấn và với phạm vi tư cách lưu trú; nếu nội dung công việc trên giấy khác với tin tuyển dụng, hãy hỏi trước khi ký, đừng đợi đến sau.

Nếu chuyển việc khi đang có tư cách lao động, về nguyên tắc bạn phải thông báo với Cục Xuất nhập cảnh trong vòng 14 ngày khi nghỉ công ty cũ và trong vòng 14 ngày khi vào công ty mới. Ngoài ra có Giấy chứng nhận tư cách lao động (就労資格証明書), xác nhận công việc mới phù hợp với tư cách hiện tại. Giấy này không bắt buộc nhưng giúp bạn yên tâm hơn khi gia hạn lần sau. Nếu việc mới đòi hỏi đổi tư cách lưu trú, bạn phải được cấp phép rồi mới được bắt đầu làm công việc đó.

Với những trường hợp riêng như chức danh công việc khác thường, có khoảng trống trong quá trình làm việc, hay từng bị từ chối hồ sơ, hãy hỏi gyoseishoshi có đăng ký nộp hồ sơ xuất nhập cảnh hoặc luật sư về nhập cư. OlaJob là trang tuyển dụng, không phải cơ quan xuất nhập cảnh, và không thay mặt ai nộp hồ sơ.

Những dấu hiệu cần cảnh giác

Phần lớn công ty làm ăn đàng hoàng, nhưng vẫn có số ít kẻ lợi dụng sự mơ hồ về visa của người nước ngoài. Nếu thấy một trong các dấu hiệu sau, hãy dừng lại hoặc ít nhất hỏi ý kiến người thứ ba.

Nếu gặp vấn đề sau khi đi làm, như bị nợ lương, bạn có thể liên hệ Văn phòng Giám sát Tiêu chuẩn Lao động thuộc Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi. Hello Work cũng nhận tư vấn về các vấn đề liên quan đến việc làm.

• Bị đòi tiền để được giới thiệu việc hoặc để mua suất bảo lãnh visa.
• Có người hứa chắc chắn bạn sẽ được cấp visa. Ngoài Cục Xuất nhập cảnh, không ai có thể hứa điều đó.
• Công ty muốn giữ hộ chiếu hoặc thẻ lưu trú của bạn. Giấy tờ của mình, mình tự giữ.
• Mô tả công việc mơ hồ, hoặc thay đổi sau khi bạn sang Nhật hay vào làm.
• Bị yêu cầu làm quá số giờ được phép, hoặc làm trong ngành mà tư cách của bạn không cho phép.
• Chỉ trả lương tiền mặt, không có phiếu lương, không có hợp đồng.