Làm IT ở Nhật cho người nước ngoài: vị trí, visa và cách được tuyển

Các loại vị trí IT phổ biến

Đông nhất là lập trình viên: kỹ sư web và ứng dụng di động, kỹ sư backend, kỹ sư làm hệ thống nghiệp vụ cho ngân hàng, bán lẻ, sản xuất, cơ quan nhà nước. Công ty tự phát triển sản phẩm (自社開発) làm và vận hành dịch vụ của chính mình, còn SIer nhận làm hệ thống cho khách, thường trong những dự án lớn có nhiều tầng thầu phụ.

BrSE (ブリッジSE, kỹ sư cầu nối) kết nối khách hàng Nhật với team phát triển ở nước ngoài, rất nhiều ở Việt Nam. Công việc vừa là kỹ thuật, vừa là chuyển tải yêu cầu, vừa là quản lý tiến độ, nên thường cần tiếng Nhật thương mại cộng tiếng mẹ đẻ. Kỹ sư hạ tầng xây dựng và vận hành máy chủ, mạng, môi trường cloud; nhiều người bắt đầu từ giám sát, vận hành rồi lên thiết kế, xây dựng. Kỹ sư QA, tester viết test case, chạy kiểm thử thủ công và tự động, báo lỗi.

Ngoài ra còn có IT support, helpdesk, phân tích dữ liệu, pre-sales, viết tài liệu kỹ thuật. Việc có khớp với tư cách lưu trú hay không được xét theo nội dung công việc thực tế chứ không phải tên chức danh, nên hãy đọc kỹ phần mô tả công việc.

Team nói tiếng Anh hay team nói tiếng Nhật

Team làm bằng tiếng Anh có ở các công ty công nghệ nước ngoài, startup nhắm thị trường quốc tế và một số công ty Nhật đã chọn tiếng Anh làm ngôn ngữ cho khối kỹ thuật. Họ tập trung ở Tokyo, cạnh tranh gắt và thường muốn thấy kinh nghiệm, sản phẩm cụ thể. Tiếng Nhật hay được ghi là điểm cộng chứ không bắt buộc, nhưng vẫn rất có ích trong sinh hoạt và khi làm với đồng nghiệp ngoài khối kỹ thuật.

Phần lớn thị trường là team làm bằng tiếng Nhật, nhất là ở SIer và bộ phận IT nội bộ. Tài liệu đặc tả, họp hành, trao đổi với khách đều bằng tiếng Nhật; nhiều nơi yêu cầu N2 trở lên, vị trí làm với khách hay BrSE có khi đòi N1. Bù lại, số lượng tin tuyển nhiều hơn hẳn và người ít kinh nghiệm cũng dễ có chỗ vào hơn.

Nhiều người đi theo lộ trình kết hợp: vào trước một team mà tiếng Anh hoặc tiếng Việt là đủ, vừa làm vừa học tiếng Nhật, rồi chuyển dần sang vị trí dùng tiếng Nhật khi trình độ lên. Trên OlaJob bạn có thể lọc môi trường dùng tiếng Anh, môi trường có dùng tiếng Việt, và mức JLPT mà từng tin yêu cầu.

Công việc IT và visa kỹ sư

Đa số kỹ sư IT nước ngoài ở Nhật làm việc bằng tư cách Kỹ thuật – Tri thức nhân văn – Nghiệp vụ quốc tế. Với mảng kỹ thuật, khi xét thường sẽ xem công việc có phải là nghiệp vụ IT chuyên môn không, và có liên quan đến những gì bạn đã học không, ví dụ bằng đại học ngành công nghệ thông tin hoặc ngành gần, hay bằng cao đẳng nghề Nhật (senmon, có danh hiệu 専門士) đúng chuyên ngành.

Không có bằng đúng ngành vẫn còn đường khác. Người đã đỗ hoặc có một số chứng chỉ IT do Bộ trưởng Bộ Tư pháp chỉ định, gồm một số kỳ thi quốc gia của Nhật và một số kỳ thi ở nước khác, có thể được coi như đáp ứng điều kiện học vấn cho công việc IT. Kinh nghiệm làm việc lâu năm cũng có thể được tính, nhưng quy định về số năm và cách chứng minh khá chi tiết, nên hãy kiểm tra hướng dẫn mới nhất của Cục Quản lý Xuất nhập cảnh trước khi dựa vào nó. Mỗi hồ sơ được xét riêng; có bằng, có chứng chỉ hay có thư mời làm việc đều không có nghĩa là chắc chắn được cấp.

Công ty cũng phải giải thích được tính chuyên môn của công việc. Việc chỉ nhập liệu đơn giản hay kiểm tra thủ công lặp đi lặp lại dễ bị đặt câu hỏi; còn thiết kế, lập trình, kiểm thử có dùng phán đoán kỹ thuật, xây dựng hạ tầng thì dễ giải thích hơn. Quyết định cuối cùng luôn thuộc về Cục Quản lý Xuất nhập cảnh Nhật Bản.

Visa nhân lực chất lượng cao: tính sau cũng được

Kỹ sư có kinh nghiệm đôi khi cân nhắc tư cách Nhân lực chất lượng cao (高度専門職). Tư cách này chấm điểm theo học vấn, kinh nghiệm, thu nhập năm, tuổi, tiếng Nhật và một số chứng chỉ; đủ ngưỡng điểm thì có ưu đãi như thời hạn lưu trú dài hơn và có thể rút ngắn thời gian xin vĩnh trú.

Đừng mặc định mình đủ điểm, hãy tính cẩn thận. Bảng điểm và điều kiện do Cục Quản lý Xuất nhập cảnh công bố và có thể thay đổi; điểm thu nhập, điểm chứng chỉ còn phụ thuộc vào cách hồ sơ được đánh giá. Nhiều người bắt đầu bằng visa kỹ sư, rồi khi lương và kinh nghiệm tăng mới tính đến đường này.

Trình bày GitHub và portfolio

Tuyển dụng ở Nhật vẫn dựa nhiều vào sơ yếu lý lịch (履歴書) và bản mô tả quá trình làm việc (職務経歴書). GitHub, portfolio phát huy tác dụng nhất khi làm bằng chứng cho hai giấy tờ đó, chứ không thay thế được. Trong 職務経歴書, ghi từng dự án với thời gian, quy mô team, vai trò, công nghệ sử dụng và phần việc chính bạn làm ra.

Trên GitHub, vài repo có tài liệu đầy đủ có sức thuyết phục hơn nhiều repo bỏ dở. Ghim những dự án bạn muốn người ta xem, viết README rõ mục đích, cách chạy, ảnh chụp màn hình, và giữ lịch sử commit dễ đọc. Nếu phần lớn việc bạn làm thuộc diện bảo mật, hãy tóm tắt bằng lời, tuyệt đối không đưa code của khách hàng lên.

Nộp vào công ty làm bằng tiếng Nhật thì một README hay phần tóm tắt dự án bằng tiếng Nhật, dù ngắn, cũng gây ấn tượng tốt. Với team tiếng Anh, hãy chuẩn bị cho phỏng vấn kỹ thuật, bài code hoặc bài tập về nhà, và tập giải thích lý do thiết kế bằng lời.

• Ghim 2–4 repo sát với vị trí đang ứng tuyển
• README nêu rõ vấn đề, cách tiếp cận và cách chạy dự án
• Gắn link portfolio vào 履歴書 và 職務経歴書
• Chuẩn bị sẵn phần trình bày ngắn gọn về một dự án cho buổi phỏng vấn
• Xoá khoá API, mật khẩu, code của khách hay công ty cũ trước khi công khai

Hợp đồng kiểu SES, phái cử: cần hỏi gì

Rất nhiều việc IT ở Nhật là của công ty SES hoặc công ty cung ứng nhân sự IT. Bạn ký hợp đồng lao động với một công ty nhưng làm tại chỗ khách hàng hoặc cho dự án của khách, có khi vài tháng lại đổi dự án. Với người mới, đây có thể là cửa vào thực tế, nhưng điều kiện mỗi nơi một khác.

Trước khi ký, hãy hỏi: thực tế bạn sẽ vào dự án nào, ai là người giao việc hằng ngày, lương thế nào trong thời gian chờ giữa hai dự án (待機), và bạn được phát triển kỹ năng ra sao. Bị giao việc không liên quan chuyên môn, hoặc ngồi chờ không có dự án quá lâu, có thể gây rắc rối không chỉ cho sự nghiệp mà cả khi gia hạn visa, vì khi xét người ta nhìn vào công việc bạn thực sự làm.

Phái cử lao động (労働者派遣) là hình thức riêng theo luật, công ty phái cử phải có giấy phép. Nếu hợp đồng gọi là nhận khoán hay uỷ thác nhưng khách hàng lại chỉ đạo bạn như nhân viên của họ, đó có thể là dấu hiệu nhận khoán trá hình (偽装請負). Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi có công bố quy định về phái cử, và Cục Lao động địa phương có thể tư vấn nếu thấy có gì bất thường.

Kế hoạch thực tế để được tuyển

Trước hết chọn thị trường: team sản phẩm nói tiếng Anh, công ty làm bằng tiếng Nhật, hay vị trí BrSE dùng tiếng Việt. Kế hoạch học, ngôn ngữ của hồ sơ và danh sách công ty đều đi theo lựa chọn đó.

Chuẩn bị giấy tờ sớm: bằng tốt nghiệp và bảng điểm, giấy chứng nhận chứng chỉ IT, giấy xác nhận công tác của công ty cũ có ghi rõ nội dung công việc. Những giấy này quan trọng cho cả quyết định tuyển dụng lẫn hồ sơ xin tư cách lưu trú. Sau đó nộp theo đợt, ghi lại tiến độ từng nơi, và dùng mỗi buổi phỏng vấn để trau chuốt cách kể về dự án của mình.