Làm việc diện Kỹ năng đặc định (Tokutei Ginou): ngành nghề, kỳ thi và chuyển việc

Tokutei là gì, hợp với ai

Chế độ Kỹ năng đặc định bắt đầu từ năm 2019, để các ngành khó tuyển người ở Nhật có thể nhận lao động nước ngoài làm được việc ngay. Đây là tư cách lao động thật sự, không phải chương trình thực tập. Bạn ký hợp đồng lao động bình thường, làm toàn thời gian, và lương phải ít nhất bằng người Nhật làm cùng công việc ở cùng công ty.

Người đi tokutei rất đa dạng. Du học sinh học xong trường tiếng, senmon hay đại học rồi chuyển sang tokutei, nhiều nhất ở ngành nhà hàng, khách sạn và điều dưỡng. Thực tập sinh kỹ năng (TTS) hết hạn chuyển sang tokutei để làm tiếp đúng ngành. Có người thi đậu từ nước ngoài rồi được tuyển sang Nhật. Cũng có người đang ở Nhật với tư cách khác, tìm được công ty trong ngành phù hợp rồi đổi sang. Nhưng đổi được hay không còn tùy tư cách hiện tại và quá trình lưu trú của từng người, nên hãy kiểm tra kỹ trước khi nghỉ việc hay nghỉ học.

Điều quan trọng nhất cần nhớ: tokutei không phải giấy phép muốn làm gì cũng được. Nó gắn với một ngành và một công ty cụ thể, và công việc phải nằm trong các hạng mục nghiệp vụ của ngành đó. Cấu trúc này chi phối gần như mọi thứ phía sau, nhất là chuyện chuyển việc.

Các ngành được tuyển

Theo quyết định của Nội các sửa đổi năm 2024, tokutei có 16 ngành. Danh sách do chính phủ quy định và được điều chỉnh theo thời gian, mỗi ngành lại có hạng mục công việc, kỳ thi và quy định riêng cho công ty. Trước khi chọn hướng đi, hãy luôn xem danh sách mới nhất trên cổng thông tin chính thức về Kỹ năng đặc định.

Trong mỗi ngành, công việc được chia nhỏ thành các hạng mục nghiệp vụ. Ví dụ ngành nhà hàng (外食業) gồm nấu ăn, phục vụ và quản lý cửa hàng; ngành sản xuất sản phẩm công nghiệp chia thành nhiều hạng mục theo từng công đoạn. Bạn thi đậu hạng mục nào thì được làm hạng mục đó, nên công việc trong đơn tuyển phải khớp với bài thi của bạn.

Một số ngành có thêm điều kiện cho phía công ty. Ví dụ ngành xây dựng, công ty phải qua thêm bước xét duyệt và đăng ký riêng mới được nhận người tokutei. Hình thức phái cử (haken), tức là công ty phái cử thuê bạn rồi gửi sang làm ở công ty khác, chỉ được phép ở số ít ngành như nông nghiệp và ngư nghiệp. Các ngành còn lại, bạn phải được chính công ty nơi mình làm tuyển dụng trực tiếp.

• Điều dưỡng - chăm sóc (介護)
• Vệ sinh tòa nhà (ビルクリーニング)
• Sản xuất sản phẩm công nghiệp (工業製品製造業)
• Xây dựng (建設)
• Đóng tàu và công nghiệp hàng hải (造船・舶用工業)
• Bảo dưỡng ô tô (自動車整備)
• Hàng không (航空)
• Khách sạn, lưu trú (宿泊)
• Nông nghiệp (農業)
• Ngư nghiệp và nuôi trồng thủy sản (漁業)
• Chế biến thực phẩm và đồ uống (飲食料品製造業)
• Nhà hàng, dịch vụ ăn uống (外食業)
• Vận tải ô tô (自動車運送業)
• Đường sắt (鉄道)
• Lâm nghiệp (林業)
• Công nghiệp gỗ (木材産業)

Thi gì: tay nghề và tiếng Nhật

Với tokutei số 1, thông thường bạn phải đậu hai kỳ thi: thi tay nghề của ngành và thi tiếng Nhật. Kỳ thi tay nghề được tổ chức riêng cho từng ngành, thường do hiệp hội ngành hoặc đơn vị khảo thí được chỉ định đảm nhận, để kiểm tra xem bạn có làm được việc thực tế hay không. Kỳ thi có ở Nhật và ở một số nước khác, nhưng địa điểm và lịch thi khác nhau theo từng ngành. Hãy xem cổng thông tin tokutei và trang chính thức của đơn vị tổ chức để biết ngày thi và thời hạn đăng ký.

Về tiếng Nhật, cách phổ biến là đậu JFT-Basic (Kỳ thi tiếng Nhật cơ bản của Quỹ Giao lưu Quốc tế Nhật Bản) hoặc JLPT từ N4 trở lên. JFT-Basic thi trên máy tính và ở nhiều nước có nhiều đợt thi hơn JLPT, nên nhiều bạn chọn thi JFT. Riêng ngành điều dưỡng phải đậu thêm bài thi tiếng Nhật chuyên ngành điều dưỡng, vì công việc phải nói chuyện liên tục với người được chăm sóc và đồng nghiệp về sức khỏe, sinh hoạt hằng ngày.

Nếu bạn đã hoàn thành tốt chương trình thực tập kỹ năng số 2, khi chuyển sang tokutei số 1 bạn thường được miễn thi tiếng Nhật, và được miễn cả thi tay nghề nếu ngành thực tập liên quan đến ngành tokutei. Ngành nghề lúc thực tập khớp với hạng mục tokutei nào là chuyện quan trọng, nên đừng vội tin là được miễn mà hãy xác nhận trước. Bản thân chế độ thực tập sinh dự kiến sẽ được thay bằng chế độ mới Ikusei Shuro (育成就労, thường được dịch là chế độ đào tạo và tuyển dụng lao động), luật dự kiến có hiệu lực từ năm 2027. Nhiều chi tiết chuyển tiếp vẫn đang được hoàn thiện, nên nghe ai nói chắc nịch về chế độ mới thì cũng nên dè dặt.

Nhớ rằng thi đậu không có nghĩa là có visa. Đó chỉ là một điều kiện để đi ứng tuyển. Bạn vẫn cần thư mời làm việc của một công ty đủ điều kiện, và hồ sơ nộp lên Cục Xuất nhập cảnh phải được chấp thuận.

Tokutei số 1 và số 2 khác nhau thế nào

Tokutei số 1 là cấp đầu vào. Về nguyên tắc bạn được ở tổng cộng tối đa 5 năm, gia hạn dần trong giới hạn đó. Khi đang ở số 1, thông thường bạn không được bảo lãnh vợ chồng, con cái sang theo diện gia đình. Công ty, hoặc công ty hỗ trợ được ủy thác, có nghĩa vụ hỗ trợ bạn ổn định cuộc sống và làm việc an toàn.

Tokutei số 2 dành cho người có tay nghề cao hơn, thường là người đã có kinh nghiệm làm tổ trưởng hoặc quản lý tại hiện trường. Bạn phải đậu bài thi cấp cao hơn của ngành, và một số ngành còn đòi chứng minh kinh nghiệm thực tế hoặc trình độ tiếng Nhật cao hơn số 1. Số 2 được gia hạn không giới hạn số lần, và vợ hoặc chồng, con cái thường có thể sang sống cùng theo diện gia đình (家族滞在), tất nhiên vẫn qua xét duyệt của Cục Xuất nhập cảnh.

Số 2 đã mở ở nhiều ngành, nhưng không phải tất cả. Ngành điều dưỡng đi theo con đường khác, vì người làm điều dưỡng có thể lấy chứng chỉ quốc gia Kaigo Fukushishi rồi chuyển sang tư cách lưu trú Điều dưỡng (介護). Những ngành mới được thêm gần đây có thể tạm thời chỉ có số 1. Tình hình từng ngành xem trên cổng thông tin tokutei.

• Số 1: ở tổng cộng tối đa 5 năm theo nguyên tắc; thường không đưa gia đình sang được; bắt buộc có hỗ trợ từ công ty hoặc công ty hỗ trợ; thi tay nghề và tiếng Nhật, hoặc được miễn nếu đã hoàn thành thực tập số 2.
• Số 2: gia hạn không giới hạn; vợ chồng, con cái thường được sang cùng; không bắt buộc kế hoạch hỗ trợ như số 1; thi tay nghề cấp cao và, tùy ngành, thêm yêu cầu kinh nghiệm hoặc tiếng Nhật.
• Cả hai: làm toàn thời gian cho một công ty cụ thể trong một ngành cụ thể, lương ít nhất bằng người Nhật làm cùng việc.

Công ty tiếp nhận và công ty hỗ trợ phải làm gì

Công ty tuyển bạn được gọi là cơ quan tiếp nhận (受入れ機関). Công ty này phải đáp ứng các điều kiện luật định: tuân thủ luật lao động, bảo hiểm xã hội và thuế; ký hợp đồng lao động đàng hoàng với mức lương ít nhất bằng người Nhật cùng vị trí; không vừa mới cho người làm cùng loại việc nghỉ vì lý do của công ty; và không được thu, cũng không được để người khác thu của bạn tiền đặt cọc hay tiền phạt liên quan đến việc làm. Công ty còn phải báo cáo định kỳ cho Cục Xuất nhập cảnh về tình hình tuyển dụng và hỗ trợ.

Với tokutei số 1, công ty phải thực hiện kế hoạch hỗ trợ bằng ngôn ngữ bạn hiểu được. Nhiều công ty ủy thác toàn bộ việc này cho công ty hỗ trợ đã đăng ký (登録支援機関), tức là đơn vị đã đăng ký với Cục Xuất nhập cảnh để làm công việc hỗ trợ. Bạn hoàn toàn có quyền biết đơn vị hỗ trợ mình là ai và liên lạc bằng cách nào. Các nội dung hỗ trợ thường gồm những mục dưới đây.

Chi phí hỗ trợ là trách nhiệm của công ty, không được bắt bạn trả dù trực tiếp hay gián tiếp. Những khoản bạn tự trả như tiền ký túc xá, điện nước phải hợp lý và được giải thích trước. Nếu phiếu lương hay điều kiện làm việc khác với những gì đã được nói, bạn có thể trao đổi với công ty hỗ trợ, Cục Xuất nhập cảnh khu vực hoặc Văn phòng Giám sát Tiêu chuẩn Lao động (労働基準監督署).

• Hướng dẫn trước khi vào làm: điều kiện lao động, nội dung công việc, cuộc sống ở Nhật
• Đưa đón sân bay khi bạn nhập cảnh và khi về nước
• Hỗ trợ tìm nhà, mở tài khoản ngân hàng, đăng ký điện thoại
• Buổi định hướng về quy tắc sinh hoạt và nơi có thể nhờ giúp đỡ
• Đi cùng khi làm thủ tục hành chính như đăng ký cư trú, nếu cần
• Tạo cơ hội học tiếng Nhật
• Tư vấn và tiếp nhận khiếu nại bằng ngôn ngữ bạn hiểu
• Khuyến khích giao lưu với người dân địa phương
• Hỗ trợ tìm việc mới nếu hợp đồng chấm dứt vì lý do phía công ty
• Phỏng vấn định kỳ, báo cho cơ quan chức năng khi có vấn đề

Chuyển việc khi đang có visa tokutei

Tokutei cho phép chuyển việc, đây là điểm khác lớn so với thực tập sinh. Tuy vậy, tư cách lưu trú của bạn gắn với một công ty cụ thể: tờ chỉ định (指定書) kẹp trong hộ chiếu ghi rõ tên công ty bạn làm. Vì thế đổi công ty là phải nộp hồ sơ xin thay đổi tư cách lưu trú, dù vẫn là tokutei, và chưa được cấp phép thì chưa được đi làm ở công ty mới.

Thông thường bạn có thể chuyển sang công ty khác cùng ngành, hoặc sang ngành khác nếu đã đậu kỳ thi tay nghề của ngành đó và đáp ứng yêu cầu tiếng Nhật. Công ty mới muốn nhận chưa đủ; chưa đậu thi ngành mới thì không chuyển được.

Sau khi nghỉ ở công ty cũ, bạn phải báo cho Cục Xuất nhập cảnh trong vòng 14 ngày. Hãy tính thời điểm nghỉ thật kỹ. Nghỉ khi chưa có thư mời bằng văn bản và chưa rõ ai lo hồ sơ thì có thể phải sống nhiều tuần không có thu nhập trong lúc chờ xét. Nếu hợp đồng chấm dứt vì lý do phía công ty, như cắt giảm nhân sự, công ty hỗ trợ có trách nhiệm giúp bạn tìm việc mới, và bạn cũng có thể nhờ Hello Work.

Hồ sơ chuyển việc cần giấy tờ của cả công ty cũ lẫn công ty mới. Hãy hỏi công ty mới sớm xem ai chuẩn bị hồ sơ, họ có làm việc với công ty hỗ trợ hay văn phòng hành chính thư sĩ không. Với trường hợp riêng của bạn, hãy hỏi hành chính thư sĩ (行政書士) có chứng nhận hoặc luật sư về xuất nhập cảnh.

Đọc tin tuyển dụng tokutei thế nào cho khỏi thiệt

Tin tuyển tokutei nhìn thì giống mọi tin tuyển dụng khác, nhưng có vài chi tiết quan trọng hơn con số lương ở dòng đầu. Hãy đọc tin, rồi đọc bản điều kiện lao động nhận được trước khi ký, theo các câu hỏi dưới đây. Trên OlaJob, việc làm tokutei được gắn theo ngành, và bộ lọc visa chỉ ra những việc có thể phù hợp với tư cách lưu trú hiện tại của bạn, nên dễ đặt nhiều tin cạnh nhau để so sánh.

Cảnh giác với bất kỳ ai đòi tiền cọc hay phí trước khi tuyển, đòi giữ hộ chiếu hoặc thẻ lưu trú, bắt đền tiền nếu nghỉ, hoặc hứa hẹn chắc chắn về kết quả xét visa. Công ty có thể hỗ trợ làm hồ sơ visa, nhưng cấp hay không là quyền của Cục Xuất nhập cảnh, không ai lo trước được.

• Ngành và hạng mục: công việc có khớp với ngành, hạng mục bạn đã thi đậu không? Mô tả mập mờ thì nên hỏi lại.
• Yêu cầu thi: chỉ nhận người đã đậu, hay nhận cả người đang ôn và hỗ trợ đi thi?
• Hình thức tuyển: đa số ngành là tuyển trực tiếp, toàn thời gian. Tin tokutei qua công ty phái cử ở ngành không phải nông nghiệp, ngư nghiệp thì cần xem thật kỹ.
• Lương: lương tháng hay lương giờ, lương cơ bản, phụ cấp, cách tính tăng ca, thưởng. Phải ít nhất bằng người Nhật làm cùng việc.
• Khoản trừ: tiền ký túc xá, điện nước, tiền ăn, đi lại có được ghi rõ, hợp lý và báo trước không?
• Hỗ trợ: công ty tự làm hỗ trợ số 1, hay ủy thác cho công ty hỗ trợ nào?
• Thủ tục visa: có hỗ trợ làm hồ sơ không, chi phí chuẩn bị hồ sơ ai chịu?
• Nơi làm và ca kíp: rất quan trọng với điều dưỡng, khách sạn, nhà hàng, nơi hay có ca đêm và ca gãy.