Lương và lương thực nhận ở Nhật: các khoản trừ, phụ cấp và cách đọc phiếu lương

Lương gộp và lương thực nhận

Lương gộp (額面, 総支給額) là toàn bộ số tiền công ty trả trong tháng: lương cơ bản cộng phụ cấp và tăng ca. Lương thực nhận (手取り) là phần còn lại sau khi trừ các khoản. Tin tuyển dụng thường ghi lương tháng (月給) hoặc thu nhập năm (年収), đôi khi đã gồm sẵn tiền tăng ca cố định, nên phải đọc kỹ.

Cẩn thận với tin ghi 固定残業代 hoặc みなし残業. Nghĩa là một phần lương tháng là tiền tăng ca trả trước cho một số giờ nhất định. Tin phải ghi rõ bao nhiêu giờ và bao nhiêu tiền. Làm vượt số giờ đó thì phần vượt phải được trả thêm.

Khi so sánh các nơi, hãy so cùng một thứ: lương cơ bản, gồm những phụ cấp nào, tăng ca có tính riêng không, thưởng mấy lần và có chắc chắn không. Lương tháng trông cao nhưng đã gồm tăng ca cố định và không thưởng có khi cả năm còn thấp hơn chỗ lương vừa phải mà trả đủ tăng ca và có thưởng.

Bị trừ những gì, để làm gì

Thuế thu nhập (所得税) được công ty khấu trừ mỗi tháng theo bảng của Cục Thuế quốc gia. Vì số tháng chỉ là ước tính, cuối năm công ty tính lại trong đợt quyết toán cuối năm (年末調整), bạn có thể được hoàn một ít hoặc bị trừ thêm một ít. Nếu làm hai chỗ hoặc có thu nhập khác, có thể bạn phải tự khai thuế (確定申告).

Thuế cư trú (住民税) là thuế địa phương nộp cho thành phố và tỉnh nơi bạn sống. Nó tính trên thu nhập năm trước, nên năm đầu ở Nhật thường gần như không phải đóng, sang năm thứ hai mới bắt đầu bị trừ vào lương, thường từ khoảng tháng 6. Người rời Nhật vẫn phải nộp phần thuế đã tính cho năm đó, nên hãy lo trước khi về.

Khối lớn còn lại là bảo hiểm xã hội. Nếu làm đủ điều kiện ở công ty có tham gia, bạn vào bảo hiểm y tế (健康保険) và bảo hiểm hưu trí cho người lao động (厚生年金) của công ty; phí do công ty và bạn cùng chịu. Người từ một độ tuổi nhất định còn đóng thêm bảo hiểm chăm sóc dài hạn (介護保険). Bảo hiểm việc làm (雇用保険) là khoản nhỏ hơn, dùng cho trợ cấp thất nghiệp và hỗ trợ học nghề.

• 所得税: thuế thu nhập quốc gia, trừ hàng tháng, quyết toán ở 年末調整
• 住民税: thuế cư trú theo thu nhập năm trước, thường từ năm thứ hai
• 健康保険: bảo hiểm y tế, chi trả phần lớn tiền khám chữa bệnh
• 厚生年金: hưu trí, kèm bảo hiểm khuyết tật và tử tuất
• 雇用保険: bảo hiểm việc làm, trợ cấp thất nghiệp và học nghề
• 介護保険: bảo hiểm chăm sóc dài hạn, chỉ từ một độ tuổi nhất định

Phụ cấp đi lại và các phụ cấp khác

Đa số công ty trả phụ cấp đi lại (通勤手当), thường dựa trên giá vé tháng của tuyến hợp lý nhất. Luật không bắt buộc nên hãy xem tin tuyển dụng và hợp đồng. Trong mức giới hạn của luật thuế, phụ cấp đi lại không bị tính thuế, nhưng vẫn được tính vào lương dùng để tính phí bảo hiểm xã hội.

Các phụ cấp hay gặp khác: nhà ở (住宅手当), gia đình (家族手当), bằng cấp hoặc ngoại ngữ (資格手当), làm ca, làm đêm. Mỗi công ty tự quyết. Có phụ cấp được tính vào tiền tăng ca, có phụ cấp thì không, thêm một lý do để đọc kỹ hợp đồng.

Hãy khai đúng địa chỉ và tuyến đi làm với công ty. Nhận phụ cấp cho tuyến mình không đi có thể bị coi là gian lận.

Tăng ca, làm đêm và làm ngày nghỉ

Theo Luật Tiêu chuẩn lao động, làm quá giờ làm việc theo luật là tăng ca và công ty phải trả thêm phần phụ trội trên mức lương giờ bình thường. Công ty chỉ được yêu cầu tăng ca khi đã ký thỏa thuận lao động (thường gọi là 36協定) và nộp cho Sở Thanh tra tiêu chuẩn lao động, và số giờ tăng ca có giới hạn trên theo luật.

Làm đêm (深夜労働) và làm vào ngày nghỉ theo luật (法定休日) cũng có phụ trội riêng. Khi các điều kiện chồng lên nhau, ví dụ tăng ca kéo sang đêm, phụ trội được cộng dồn. Tỷ lệ cụ thể do luật quy định, xem được trên trang Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi.

Hãy tự ghi lại giờ mình làm. Nếu không được trả tiền tăng ca, hoặc bị bảo tăng ca đã tính trong lương dù hợp đồng không ghi, bạn có thể hỏi ý kiến Sở Thanh tra tiêu chuẩn lao động (労働基準監督署) miễn phí.

Tiền thưởng

Nhiều việc chính thức có thưởng (賞与, ボーナス), truyền thống là mùa hè và mùa đông. Luật không bắt buộc. Có thưởng hay không, bao nhiêu, tùy quy định công ty và thường tùy kết quả kinh doanh, đánh giá cá nhân. Tin ghi 賞与年2回 chỉ mô tả thông lệ, không phải lời hứa một số tiền cố định.

Tiền thưởng cũng bị trừ thuế thu nhập và bảo hiểm xã hội, nên số thực nhận ít hơn con số ghi. Thuế cư trú thì thường không trừ vào thưởng vì đã chia đều vào lương tháng.

Việc hợp đồng và phái cử thường không có thưởng hoặc thưởng ít hơn. Khi so thu nhập năm, xem con số trong tin đã gồm thưởng chưa.

Cách đọc phiếu lương (給与明細)

Phiếu lương Nhật thường có ba khối. 勤怠 (chấm công) ghi số ngày làm, ngày nghỉ phép có lương đã dùng, giờ tăng ca, giờ làm đêm. 支給 (khoản trả) ghi lương cơ bản, từng phụ cấp, tiền tăng ca và tổng 総支給額. 控除 (khoản trừ) ghi bảo hiểm y tế, hưu trí, bảo hiểm việc làm, thuế thu nhập, thuế cư trú. Dòng cuối 差引支給額 là tiền thực nhận.

Mỗi tháng hãy so phiếu lương với ghi chép của mình. Giờ tăng ca có khớp không, nếu đã tham gia thì có trừ bảo hiểm xã hội không. Thấy thiếu dòng hay số lạ thì lịch sự hỏi phòng nhân sự; tính lương sai vẫn xảy ra, phát hiện sớm thì dễ sửa.

Giữ phiếu lương và phiếu khấu trừ thuế cả năm (源泉徴収票) nhận vào cuối năm hoặc khi nghỉ việc. Có thể bạn cần chúng khi khai thuế, chứng minh thu nhập, gia hạn hay chuyển đổi tư cách lưu trú.

• 基本給: lương cơ bản
• 時間外手当 / 残業手当: tiền tăng ca
• 通勤手当: phụ cấp đi lại
• 健康保険料 / 厚生年金保険料 / 雇用保険料: phí bảo hiểm xã hội
• 所得税 / 住民税: thuế thu nhập / thuế cư trú
• 差引支給額: số tiền chuyển vào tài khoản

Khi về nước: tiền rút bảo hiểm hưu trí một lần

Người nước ngoài đã đóng vào hệ thống hưu trí Nhật và rời Nhật khi chưa đủ điều kiện nhận lương hưu có thể xin khoản tiền rút một lần (脱退一時金). Bạn nộp đơn cho Cơ quan Hưu trí Nhật Bản sau khi đã rời Nhật, và phải nộp trong thời hạn quy định. Thời gian đóng tối thiểu, cách tính và thời hạn đều được đăng trên trang của Cơ quan Hưu trí Nhật Bản.

Với phần 厚生年金, khoản tiền này bị khấu trừ thuế thu nhập. Một số người lấy lại được một phần nếu trước khi rời Nhật chỉ định người đại diện nộp thuế (納税管理人) và làm tờ khai; Cục Thuế quốc gia có hướng dẫn thủ tục.

Hãy suy nghĩ trước khi xin. Khi đã nhận khoản rút một lần, thời gian đóng tương ứng không còn được tính cho lương hưu Nhật nữa. Nếu có thể quay lại Nhật làm việc, hoặc nước bạn có hiệp định an sinh xã hội với Nhật cho phép cộng dồn thời gian, có khi không xin lại tốt hơn. Chưa chắc thì hỏi Cơ quan Hưu trí Nhật Bản.